Lễ hội đền Tranh, thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang

Lễ hội đền Tranh, thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang

Lễ hội đền Tranh là hoạt động văn hóa tín ngưỡng truyền thống, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của di tích, thể hiện lòng thành kính, sự tri ân của nhân dân đối với Quan lớn Tuần Tranh. Lễ hội đền Tranh được Bộ VHTTDL công nhận ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 781/QĐ-BVHTTDL ngày 04/04/2022.

Một năm đền Tranh có hai kỳ lễ hội: kỳ thứ nhất được tổ chức từ ngày mùng 9 đến 12 tháng 2 âm lịch, trọng hội là ngày 10 tháng 2. Kỳ thứ hai sự lệ này được tổ chức từ ngày 20 đến ngày 25 tháng 8 để tưởng nhớ ngày mất của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (20/8) mở theo lễ hội đền Kiếp Bạc. Trọng tâm là kỳ hội thứ nhất. Bên cạnh hai kỳ lễ hội là Ngày tiệc quan được mở vào 25 tháng 5 âm lịch.

1. Lễ hội mùa Xuân diễn ra từ ngày từ ngày mồng 9 đến ngày 12 tháng Hai, trọng hội là ngày 10 gồm 2 phần:

 Phần lễ:

Lễ khai quang tịnh đền: được tổ chức vào chiều ngày mồng 9 tháng 2 với ý nghĩa là làm sạch sẽ, phong quang di tích, đảm bảo không gian linh thiêng chuẩn bị cho việc tổ chức lễ hội. Thành phần tham gia gồm các vị Hoà thượng, các cụ cao niên, thủ từ và lãnh đạo địa phương. Trước khi làm lễ, ban tổ chức chuẩn bị một nồi nước thơm được nấu bằng ngũ vị hương. Nước được chắt ra thau sạch. Sau khi cáo quan xin làm lễ, ông Chủ tế cầm cành phan (cành tre trúc) nhúng vào thau nước thơm vẩy xung quanh di tích và kết thúc nghi lễ.

Lễ cáo yết: sau lễ Khai quang tịnh đền là cáo yết ngày mồng 9 tháng 2. Ban tổ chức chọn ra các cụ cao niên có uy tín, đức độ, gia đình song toàn và chạy tịnh từ nhiều ngày trước. Các cụ cao niên trong trang phục áo the, khăn xếp có mặt đầy đủ tại đền. Ông thủ từ nổi trống, chuông hiệu, ban tổ chức dẫn lễ dâng lên ban Thánh (lễ vật bao gồm xôi, gà, trầu, rượu, hoa quả) dâng Thánh xin cho nhân dân được mở cửa đền tổ chức lễ hội.

Lễ mộc dục: được tiến hành vào đêm ngày mồng 9. Nước lấy từ sông Tranh rước về được đưa vào trong hậu cung để làm lễ mộc dục và làm nước lễ quanh năm.

Thành phần tham gia lễ mộc dục gồm Hoà thượng, các vị cao niên, thủ từ là những người trọng vọng, đạo đức tốt đẹp. Nước được đựng vào thau sạch, dùng khăn sách bao lau từ trên đầu xuống vai rồi lần lượt cho đến hết. Nghi lễ này được tiến hành một cách trang nghiêm thể hiện sự tôn kính với vị thần được thờ.

Thay áo mới cho Thánh: áo mới được thay ra được chia thành những mảnh nhỏ phân phát cho các cháu nhỏ tuổi. Với quan niệm, ai có được một mảnh áo của đức Thánh sẽ được ngài phù hộ cho mạnh khỏe, giỏi giang, thành đạt. Ai có được một mảnh áo, người đó sẽ có cảm giác may mắn, yên tâm vì đã có đức ngài bao bọc, che chở. Do vậy, ai cũng muốn có được mảnh áo làm bùa hộ mệnh cho mình.

Lễ rước nước: được thực hiện theo nghi thức truyền thống. Đội hình rước chuẩn bị theo vị trí đã sắp xếp từ trước, những người tham gia trực tiếp vào lễ rước phải trong trang phục lễ hội, tùy từng thành phần mặc áo the, khăn xếp, quần áo nậu, đầu chít khăn đỏ, chân quấn xà cạp. Ông thủ hiệu gióng một hồi trống để báo hiệu cho đồi hình rước sẵn sàng. Đúng 9 giờ, đoàn rước khởi hành từ sân đền Tranh. Thứ tự đội hình rước như sau: đi đầu là đội múa tứ linh (Long - Ly - Quy - Phượng) - đội cờ thần - đội chiêng, trống - đội hình chấp kích, bát bửu - kiệu bát cống (rước bài vị Quan Lớn Tuần Tranh, mũ, áo, hia) - kiệu long đình (rước chóe nước) - đội tế nam - đoàn đại biểu các cấp - lực lượng tham gia các trò chơi dân gian - cuối cùng là nhân dân và du khách thập phương về dự lễ hội. Đường đi của đoàn rước: Từ sân đền Tranh qua Nghi môn, rẽ phải qua các tuyến phố của thị trấn Ninh Giang đến ngã ba sông Luộc sau đó trở về đền. Đoàn rước đi trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân làm rộn rã cả một vùng rộng lớn.

Khi đoàn rước đến ngã ba sông Luộc, ban tổ chức an vị bài vị Quan Lớn Tuần Tranh theo hướng nhìn ra sông rồi tiến hành lấy nước cho vào choé rồi rước trở về đền.

Lễ Khai mạc: diễn ra vào sáng ngày mồng 10 tháng 2. Ngay từ sáng sớm, ban tổ chức và cộng đồng nhân thôn Tranh Xuyên đã chuẩn bị đầy đủ nghi lễ và cơ sở vật chất cho buổi lễ. Đúng 8 giờ, lễ khai mạc được diễn ra. Sau tiết mục văn nghệ với màn trống hội sôi nổi, là bài phát biểu khai mạc lễ hội. Tiếp theo, đồng chí Trưởng Ban tổ chức lên đọc diễn văn khai mạc lễ hội. Nội dung diễn văn đã nêu lên ý nghĩa của ngày hội, công lao to lớn của Quan Lớn Tuần Tranh đối với đất nước, với nhân dân, lịch sử hình thành di tích, quá trình xây dựng và bảo vệ di tích qua từng thời kỳ lịch sử đồng thời kêu gọi nhân dân phát huy truyền thống của cha ông, đoàn kết, tích cực bảo vệ và phát huy giá trị của di tích cho các thế hệ mai sau. 

Tiếp sau đó là nghi thức đọc văn tế. Người được chọn có đức cao vọng trọng, có nhiều hiểu biết về quá trình hình thành và phát triển của di tích, về Quan Lớn Tuần Tranh và các sự lệ diễn ra tại di tích, có chất giọng truyền cảm để truyền đạt được tình cảm, ngưỡng vọng của nhân dân đối với Quan Lớn Tuần Tranh.

Tiếp đó, các đoàn đại biểu làm lễ dâng hương. Theo thứ tự: đại biểu trung ương, đại biểu tỉnh Hải Dương, huyện, xã, các đoàn đại biểu ở các địa phương khác được mời về tham dự, cuối cùng là nhân dân và du khách thập phương.

Lễ tế: sau khi lễ rước kết thúc, ban tổ chức lễ hội tổ chức tế lễ. Lễ tế tại lễ hội đền Tranh vẫn được duy trì và phát huy theo nghi thức truyền thống. Đến nay, địa phương đã thành lập 4 đội tế, hai đội tế nam, hai đội tế nữ, mỗi đội gồm 18 người, trong đó có một đội tế phường bát nhã, theo lối tế cung đình. Trong những ngày diễn ra lễ hội, ngày nào cũng có tế lễ. Bên cạnh những buổi tế do đội tế của địa phương thực hiện thì các đoàn tế ở các địa phương khác đến đăng ký tham gia tế lễ, cúng Thánh. 

Phần hội:

Hội đền Tranh diễn ra các trò chơi dân gian không chỉ thể hiện sự đoàn kết, gắn bó, ước vọng về tâm linh, mà còn phản ánh sự rèn luyện trí tuệ thông minh, sáng tạo của cộng đồng cư dân thôn Tranh Xuyên. Các trò chơi dân gian đến nay vẫn cơ bản được duy trì như xưa, như: leo cầu thùm, chọi gà, kéo co, cờ tướng, đấu vật, đánh pháo đất, đập niêu... Một số trò chơi như tổ tôm điếm, cờ bỏi đến nay đã không còn được tổ chức, thay vào đó là những hoạt động thể thao như bóng chuyền, bóng đá, cầu lông đã được đưa vào làm cho ngày hội thêm phần sôi động.

Trong những năm gần đây, trò chơi đánh pháo đất tại lễ hội đền Tranh đã mở rộng quy mô, gồm các thôn trong xã và một số đội của xã lân cận. Trò chơi đánh pháo đất thu hút đông đảo tầng lớp nhân dân và du khách thập phương đến tham gia cổ vũ.

Nghệ thuật hát Chầu văn và Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã trở thành một trong những nét văn hóa nổi bật tại lễ hội đền Tranh, tục hát chầu văn ở đền Tranh vẫn là hoạt động đậm nét nhất của lễ hội. Người ta cho sưu tầm những bài hát ca ngợi quan lớn Tuần Tranh và vua cha Bát Hải Đại Vương để hát, các cô đào hoặc kép hát hay, truyền cảm, đàn giỏi, múa dẻo lại lần lượt về đền Tranh để hát hầu cửa quan. Các bài văn chầu đã được sưu tầm và tổng hợp làm phong phú giá trị văn hóa tại lễ hội đền Tranh.

Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại lễ hội đền Tranh được duy trì một cách bền vững. Hiện nay, tại xã Đồng Tâm đã thành lập được Câu lạc bộ Hát văn và Thực hành Tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt với các thành viên tiêu biểu như Lưu Đức Anh Tuấn, Nguyễn Văn Doan,

Phan Văn Tuyên, Trần Văn Đạt, Hoàng Thị Lê, Đinh Văn Kền, Trần Văn Bính...Câu lạc bộ đã tích cực trình diễn tại di tích đền Tranh và tham gia các chương trình liên hoan, giao lưu, hội diễn các cấp trung ương, khu vực đồng bằng sông Hồng, tỉnh… đạt được nhiều thành tích cao như Huy chương Vàng, Huy chương Bạc, Bằng khen, Giấy khen của Cục Văn hoá cơ sở - Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Ban tổ chức Festival Huế, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Phúc, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương… Trong những ngày diễn ra lễ hội đều có hoạt động hầu đồng đã thể hiện giá trị văn hóa tâm linh của khu di tích, niềm tin và sự tôn kính của cộng đồng nhân dân đối với vị thần được thờ. Những bài văn chầu thường được biểu diễn tại đền Tranh như: Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh, Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Tứ, Quan Hoàng Bơ, Quan Hàng Bẩy, Quan Hoàng Mười, Chầu lục, Chầu bát, Chầu mười…

2. Ngày Tiệc quan 25 tháng 5

Được tổ chức theo nghi lễ truyền thống. Buổi sáng, nhân dân tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm ngày Quan Lớn Tuần Tranh khao tiệc tại sân đền. Đại diện các cơ quan, đoàn thể các cấp lần lượt dâng hương.

Buổi chiều tổ chức làm yến tiệc dâng Quan Lớn Tuần Tranh. Ban quản lý di tích sắm lễ gồm: 01 con lợn quay, 01 con gà luộc, 01 mâm xôi, trầu, rượu, hoa quả, bánh kẹo dâng lên Đức Ngài. Bên cạnh mâm cỗ của ban quản lý di tích, thôn Tranh Xuyên cũng sắm một mâm cỗ riêng dâng Thánh. Các cơ cánh từ các tỉnh như Hải Phòng, Hà Nội, Quảng Ninh, Thái Bình, Nam Định cũng đều có mâm cỗ thể hiện tấm lòng thành kính với vị thần được thờ.

Ngày tiệc quan chỉ tổ chức trong 1 ngày, tuy nhiên, trong tiềm thức của cộng đồng nhân dân cũng như khách thập phương, tháng 5 trở thành tháng giỗ của Quan Lớn Tuần Tranh. Vì vậy, từ ngày mồng 1 đến hết tháng đều có có hoạt động dâng hương, nhất là hoạt động hát văn và hầu Thánh được tổ chức linh đình. Các cơ cánh, các thanh đồng đạo quan ở các đền, điện trong huyện Ninh Giang  và khắp nơi trên mọi miền tổ quốc đều về đền Tranh trải lòng mình và tạ Quan Lớn Tuần Tranh. Lượng du khách đến với đền Tranh trong tháng 5 lên đến hàng vạn người. Điều đó đã chứng minh vai trò, vị trí quan trọng của Quan Lớn Tuần Tranh và lễ hội truyền thống đền Tranh trong đời sống văn hoá tinh thần của cộng đồng nhân dân.

3. Lễ dâng hương mùa Thu

Sự lệ này được tổ chức từ ngày 20 đến ngày 25 tháng 8 để kỷ niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (20/8).

Sáng ngày 20/8, tổ chức lễ Cáo yết (xin phép mở cửa đền) do đội tế nam thôn Tranh Xuyên thực hiện. Về nghi lễ và nghi thức được thực hiện cơ bản như lễ Cáo Yết tại lễ hội mùa Xuân. Sau lễ Cáo Yết là nghi thức tế lễ.

Từ ngày 20 đến ngày 25/8 diễn ra các hoạt động hát văn và Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Cùng với phần diễn trình của Câu lạc bộ hát văn và Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đền Tranh, các cơ cánh và đoàn diễn xướng ở nhiều địa phương khác cũng đến tham gia. Số lượng đoàn đăng ký có nhiều năm với số lượng lớn nên gần như trong suốt thời gian từ sáng đến nửa đêm của các ngày sự lệ tháng 8, đền Tranh luôn nhộn nhịp và du dương trong những giai điệu chầu văn.

Lễ hội đền Tranh không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng tại địa phương mà còn góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, củng cố tinh thần đoàn kết trong nhân dân và giáo dục các thế hệ về truyền thống lịch sử, văn hóa của quê hương.

Xã Ninh Giang
QR Code
Tin mới
Thư viện ảnh
Thống kê truy cập
  • Đang online: 0
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 0
  • Tất cả: 0