
Đình Dậu Trì, thôn Hồng Thái, xã Ninh Giang
Đình Dậu Trì là di tích lịch sử -văn hóa gắn bó lâu đời với đời sống tín ngưỡng, văn hóa và lịch sử cách mạng của nhân dân thôn Hồng Thái, xã Ninh Giang. Trải qua nhiều biến cố của lịch sử, ngôi đình vẫn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự tri ân của các thế hệ người dân đối với vị thần được tôn thờ, người có công với đất nước.
1. Sự kiện và nhân vật được thờ
Đình Dậu Trì thờ Trần Minh Công, còn được biết đến với thần hiệu Mậu Ngọ Đại Vương, một nhân vật được truyền tụng có công phò giúp Đinh Tiên Hoàng trong sự nghiệp dẹp loạn 12 sứ quân vào thế kỷ X.
Theo thần tích lưu truyền: Vào thời nhà Đinh, tại thôn Dậu Trì, xã Dậu Trì có 1 gia đình sinh được 1 người con trai, cha mẹ đặt tên là Nhật Giảo, đến khi trưởng thành, Nhật Giảo thường học chữ, thích đàn nhạc, tinh thông âm luật, binh thư, cung nỏ, không có chỗ nào là không biết. Khi 26 tuổi, nước ta có nạn 12 sứ quân, 12 hào trưởng cát cứ 12 nơi. Vào thời nhà Đinh, tại thôn Dậu Trì, xã Dậu Trì có một gia đình sinh được một người con trai, cha mẹ đặt tên là Nhật Giảo, đến khi trưởng thành, Nhật Giảo thường học chữ, thích đàn nhạc, tinh thông âm luật, binh thư, cung nỏ, không có chỗ nào là không biết. Khi 26 tuổi, nước ta có nạn 12 sứ quân, 12 hào trưởng cát cứ 12 nơi. Lúc này Nhật Giảo cũng tụ binh cải quản bản quận, xưng là Trần Minh Công. Minh Công thi hành ân huệ rộng lớn, lấy lòng nhân dứcđể quy phục lòng người. Đinh Tiên Hoàng đế đến thăm bằng lòng chuẩn y, nhập vào đại quân và sai Công Minh cầm quân giết giặc. Minh Công phò nhà Đinh nhiều năm, có nhiều công lao được Vua khen ngợi. Ông vô cùng thương tiếc, sai quan đến an táng theo nghi lễ. Về sau Minh Công có nhiều hiển ứng với triều đình.
Trương truyền: Đến thời trần, nước ta có giặc nguyên Mông sang xâm lược. Vua Trần Nhân Tông xuất chinh cầu đảo thiên địa bách thần, linh thiêng phù giúp. Được Minh Công âm phù nên Nhân Tông đã lập công. Năm đó là năm Mậu Ngọ nên Minh Công xưng tên mình là Mậu Ngọ. Do đó công âm phù vua Trần nên N\Minh Công được ban sắc là “Mậu Ngọ Đại Vương” và tặng một đạo sắc “Chí đức tôn thần” ủy thác cho Bộ Lễ đến thăm hỏi. Và lập đền để xuân thuphungj thờ, tế lễ. Ban tiền để xây dwngjmieeus. Sai quan Bộ Lễ đến đón sắc phong và chia đều thang mộc ấp cho 27 xã trang cùng phụng thờ tế lễ. Quan Bộ Lễ đến khu Dậu, xã Dậu Trạch, tổng Đông Cao, huyện Vĩnh Lại, quận Hạ Hồng hội họp các cụ phụ lão đến hầu, phụng lãnh một đạo sắc văn và 312 quan tiền để về xây dựng miếu thờ. Giao cho khu Dậu phụng thờ, tế lễ, tối tú, tối linh, truyền cho muôn đời gìn giữ đình, miếu, hương hỏa.
Do có công lao phù giúp nhà Đinh và âm phù nhà Trần, Trần Minh Công được ban nhiều sắc phong qua các triều đại. Hiện nay, tại di tích còn lưu giữ được 6 đạo sắc phong dưới thời Nguyễn cùng các tư liệu thờ tự như câu đối, đại tự và những tài liệu liên quan đến thần tích. Trong đó, sắc phong ghi nhận thần hiệu Thành hoàng làng và cho phép cộng đồng tiếp tục phụng thờ là nguồn tư liệu có giá trị trong việc nghiên cứu lịch sử tín ngưỡng, quá trình hình thành và phát triển của di tích.
Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống, đình Dậu Trì còn gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Theo tư liệu lưu truyền, năm 1946, Mặt trận Việt Minh đã sử dụng đình làm cơ sở hoạt động. Trong giai đoạn từ năm 1946 đến năm 1950, đình còn là nơi đặt công binh xưởng và địa điểm tập kết của Huyện hội Ninh Giang, phục vụ các hoạt động cách mạng và kháng chiến của địa phương.
2. Lịch sử hình thành và phát triển
Đình Dậu Trì tọa lạc trên khu đất có diện tích khoảng 3.061 m², xung quanh là khu dân cư và đường giao thông thôn.
Theo tư liệu lịch sử, vùng đất Dậu Trì được hình thành từ khá sớm. Vào thời Trần, nơi đây có tên gọi là Dậu Đàm trang. Trải qua các thời kỳ lịch sử, địa danh này nhiều lần thay đổi về đơn vị hành chính, sáp nhập và chia tách.


Đình Dậu Trì được nhân dân địa phương khởi dựng vào năm Kỷ Sửu (1889), đã trải qua 2 lần trùng tu vào các năm 1906 và 1916. Di tích có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) bao gồm 5 gian Đại bái và 3 gian Hậu cung.
Tòa Đại bái dài 12,55m; rộng 4,3m. Có kiến trúc kiểu con chồng giá chiêng, là một tòa nhà đẹp, chắc chắn và khá hoàn thiện. Kết cấu chính là các vì kèo, hệ thống xà, hoành, tàu, bảy và phền nề ngõa. Tòa Đại bái gồm 6 vì kèo kết nối với nhau, nhưng ở các vì kèo này cũng có kiến trúc không giống nhau như: Hai vì kèo gian trung tâm có kiến trúc kiểu con chồng giá chiêng, hệ thống các chi tiết của vì kèo khá đầy đủ bao gồm cột cái có chu vi 78,5 cm, cột quân chu vi 64 cm, các chi tiết khác như bẩy hiên, xà lách, đầu dư, câu đầu, trụ, các con thuận, con vành đều được các nghệ nhân dân gian chế tạo khá hoàn chỉnh và nghệ thuật. Hai vì gian bên cạnh lại có kiến trúc kiểu kẻ chuyền, giá chiêng; có hệ thống kẻ liền bẩy, kẻ đi qua đầu cột quân và đầu cột cái đỡ câu đầu. Trên câu đầu là 2 trụ, phía trên có con vành, tạo thành giá chiêng hoàn chỉnh. Hai vì kèo áp tường lội lêị có kết cấu kiểu kẻ chuyền, kèo cầu trụ báng, đơn giản, Hệ thống giằng ngang của tòa Đại bái là các thanh xà và hoành. Liên kết giữa các vì kèo ở các gian là hệ thống xà quân, xà thượng. Các thanh xà đều được soi chỉ, tạ má chai bào nhẵn chắc chắn. Hệ thồng hoành được sắp xếp hợp lý, với lối ghép “Thượng tứ, hạ ngũ” hoàn chỉnh với chất liệu gỗ lim.
Hai đầu hồi tạo dựng theo lối bít đốc thu đấu, mỗi đầu hồi có 5 đấu vuông và các đường chỉ nổi cứng cỏi, nghệ thuật. Tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói vảy cả truyền thống, bờ cánh, bờ nóc mềm mại, nền lát gạch và tảng đá kê các chân cột.
Tòa Hậu cung gồm 3 gian, dài 6,6m, rộng 5,25 m, với 4 vì kèo được các nghệ nhân dân gian kiến tạo công phu nhng không đồng nhất về phong cách: vì kèo 1 và vì kèo 2 có kiến trúc kiểu con chồng giá chiêng, vì thứ ba thì toàn bộ phần trên câu đầu tạo dánh một bức chạm liên theo mô típ “triện tàu lá dắt” độc đáo, vì kèo thứ 4 áp đầu hồi tạo dựng kiểu kẻ chuyền, kèo cầu cánh báng. Toàn bộ phần mộc tòa Hậu cung đề có chất liệu gỗ lim, kỹ thuật chế tác giống tòa Đại bái. Phần nề ngõa được tạo dựng chắc chắn, xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói vảy cá.
Đình Dậu Trì là công trình kiến trúc tín ngưỡng truyền thống, mang những đặc điểm của kiến trúc đình làng Việt Nam. Qua khảo sát di tích và các tư liệu liên quan, những yếu tố về kết cấu kiến trúc, các mảng chạm khắc và sự đồng bộ của các thành phần kiến trúc là cơ sở để xác định giá trị nghệ thuật của công trình.
3. Lễ hội và phong tục truyền thống
Lễ hội đình Dậu Trì từ lâu đã trở thành hoạt động văn hóa, tín ngưỡng quan trọng trong đời sống của nhân dân địa phương. Theo phong tục truyền thống, đình có hai kỳ lễ chính trong năm: lễ kỷ niệm ngày mất của vị thần vào ngày 12 tháng 5 âm lịch và lễ kỷ niệm ngày sinh vào ngày 11 tháng 11 âm lịch. Trong đó, lễ hội tháng 11 được tổ chức với quy mô lớn hơn, thường kéo dài từ ngày 10 đến ngày 13 tháng 11 âm lịch.
Ngày 10 tháng 11 là ngày chuẩn bị và mở cửa đình. Các bô lão cùng nhân dân tiến hành vệ sinh khu vực thờ tự, bao sái đồ thờ, chuẩn bị kiệu và chỉnh trang đường làng, ngõ xóm để phục vụ lễ hội.
Ngày 11 là ngày chính hội. Theo lệ xưa, nhân dân tổ chức rước thần từ đình ra miếu, cách đình khoảng 200 m về phía Tây, để thực hiện nghi lễ tế thần. Đoàn rước có các thành phần nghi trượng như bát cửu, bát âm, long đình và kiệu bát cống. Sau nghi thức tế lễ tại miếu, đoàn rước trở về đình để tiếp tục các nghi lễ truyền thống. Miếu thờ này về sau đã bị phá hủy vào năm 1951.
Ngày 12 tháng 11 diễn ra các hoạt động thi mâm ngũ quả và thi lợn tế giữa các giáp trong làng. Đáng chú ý, tiêu chí thi lợn tế không chỉ chú trọng quy mô mà còn đề cao việc chăm sóc, vệ sinh vật tế, thể hiện sự chu đáo và tinh thần trách nhiệm của các giáp đối với nghi lễ thờ thần.
Ngày 13 là lễ tạ, kết thúc hội. Trong những ngày diễn ra lễ hội, nhân dân còn tổ chức các trò chơi dân gian như cờ người, bịt mắt bắt dê, đi cầu thùm, tạo không khí sinh hoạt cộng đồng gắn kết giữa các thế hệ.
Do ảnh hưởng của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, lễ hội đình Dậu Trì từng bị gián đoạn từ năm 1949. Đến năm 1996, lễ hội được khôi phục với hình thức tổ chức giản dị hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng và đời sống tinh thần của nhân dân. Việc duy trì lễ hội góp phần bảo tồn phong tục truyền thống, củng cố tình đoàn kết cộng đồng và phát huy ý thức gìn giữ di sản văn hóa của quê hương.
Đình Dậu Trì là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc nghệ thuật gắn bó mật thiết với quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng dân cư địa phương nên đã được xếp hạng là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số 629/QĐ-UBND ngày 07/02/2005 của UBND tỉnh Hải Dương.
Ngày nay, đình Dậu Trì tiếp tục giữ vai trò là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, khơi dậy lòng tự hào quê hương và nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ, gìn giữ di sản. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ đáp ứng nhu cầu văn hóa, tinh thần của nhân dân mà còn góp phần gìn giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa của địa phương cho các thế hệ tương lai.