Di tích Đền Tranh, thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang

Đền Tranh là một trong những điểm đến tâm linh nổi bật ở khu vực Ninh Giang, Hải Phòng, đồng thời cũng là nơi gắn với nhiều lớp trầm tích văn hóa dân gian của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Với những người quan tâm đến tín ngưỡng thờ thần sông nước, kiến trúc đền truyền thống hay các lễ hội làng cổ, đền Tranh thường để lại ấn tượng khá rõ: linh thiêng, đông khách và giàu màu sắc lễ nghi.
1. Sự kiện và nhân vật được thờ
Theo một số tài liệu, nghiên cứu cho rằng: Đền Tranh thờ Quan đệ Ngũ Tuần Tranh là vị tôn quan thứ 5 trong Ngũ vị Tôn Ông của tín ngưỡng thờ Tứ phủ trong dân gian của người Việt.

Theo truyền thuyết, ngày xưa ở xã Lạc Dục, huyện Tứ Kỳ, có hai vợ chồng nhà nghèo, đã già mà chưa có con. Một hôm, người chồng cuốc vườn bắt được ở cạnh một bụi cây hai cái trứng, ngỡ là trứng chim nên đem đi cất cẩn thận. Ngờ đâu, hai cái trứng nở ra hai con rắn. Vợ lấy làm sợ muốn đem giết đi, nhưng chồng không nghe, nói rằng có lẽ trời cho ta khuây khoả cảnh già đây. Quả nhiên, hai con rắn ấy quấn quýt với hai vợ chồng ông già. Một hôm ông cuốc đất, một con rắn nhảy vào đùa nghịch, bị ông cuốc cụt đuôi, về sau khi linh ứng, dân làng khiếp sợ lập miếu thờ gọi là miếu ông Cộc, ông Dài nhưng phải cái nó chỉ ăn gà thôi. Ông già đi ăn cắp gà cho chúng ăn nhiều rồi, sau sợ hàng xóm biết phải tội nên đành phải mang vứt xuống sông Tranh. Chỗ vứt hai con rắn ấy về sau nước xoáy dữ lắm. Một hôm có bà công chúa muốn qua sông, nhưng nước xoáy dữ, thuyền không qua được. Sau theo lời quan, dân sở tại đòi hai vợ chồng ông già đến hỏi chuyện. Bà lão sợ hãi bèn lấy hai nắm cơm vứt xuống sông và nói rằng: “Con ơi, con có thương mẹ thì đừng nổi sóng nữa để mẹ khỏi tội”. Nói vừa xong thì sóng yên lặng.
Về sau có ông quan Phủ tên là Trịnh Thường Quân được bổ về Ninh Giang. Ông lấy một người vợ lẽ xinh đẹp. Một hôm bà đi chơi thuyền trên sông Tranh, gặp một người dưới nước lên đòi lấy bà làm vợ. Bà nhất định không nghe, đến đêm về, đang ngủ, bỗng lại thấy người đó hiện vào phòng, nhất định đòi lấy. Bà đem chuyện này nói với quan Phủ. Quan Phủ cũng lấy làm lạ, nên phòng giữ cẩn thận. Một hôm, ngài có việc quan đi vắng, đến lúc về thì thấy buồng không.
Quan Phủ lấy làm phiền lắm, bèn từ chức, ngày ngày ra bờ Sông Tranh tìm vợ. Sau gặp một ông tiên tên là Quỷ Cốc ở miền Hải Quốc mách rằng bà Phủ đã bị Hoàng tử thứ 5 của vua Thuỷ bắt xuống làm vợ rồi. Tiên Quỷ Cốc nghĩ thương tình quan Phủ nên giúp sức cho xuống được điện vua Thuỷ mà kêu, Tiên cũng kêu hộ. Sau vua Thuỷ cho cả hai vợ chồng về và bắt Hoàng tử thứ 5 đem đầy rã sông Tranh. Từ đó, dân sự hai bên bờ thấy nhiều điều kỳ dị, nên lập đền thờ, gọi là đền Tranh, dân quanh bến, hoặc thuyền bè xuôi ngược qua đây, nếu gặp sóng gió đều khấn cầu, sóng gió sẽ êm. Ai có cầu khẩn điều gì cũng được linh ứng. Thỉnh thoảng những đêm trăng sáng, có người trông thấy một thanh niên mũ áo từ trong đền đi ra. Người ta kháo nhau đó là quan lớn Tuần Tranh.
Thông quy truyền thuyết trên, thờ quan lớn Tuần Tranh là hình thức tín ngưỡng dân gian, trước hết của những người làm nghề trên sông nước, sau đó lan ra những người buôn bán mong cho mọi việc được thông luồng, làm ăn mọi điều may mắn.
Đền Tranh không chỉ là nơi thờ Quan lớn Tuần Tranh mà vào thời kỳ tiền khởi nghĩa, đền còn là nơi hoạt động bí mật của đồng chí Lê Thanh Nghị, xứ ủy Bắc Kỳ về xây dựng chi bộ Đảng tại nhà máy nước Ninh Giang (năm 1937 - 1938), thành lập hội truyền bá quốc ngữ.
Ngày 2/9/1945, chính quyền và nhân dân địa phương đã tổ chức mít tinh chào mừng cách mạng tháng Tám và 2/9 tại di tích.
2. Quá trình hình thành và phát triển
Theo truyền ngôn trong nhân dân thì: vào thời nhà Trần, tại vùng ngã ba sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập ra một ngôi đền thờ vị thủy thần cai quản khúc sông này. Ngôi đền này ban đầu là ngôi miếu nhỏ, nằm sát bến sông do sông Tranh đổi dòng nên phải chuyển vào phía trong.
Theo hệ thống bia ký tại đền cho biết: vào năm Tự Đức thứ 5 (1852), đền đã có nhiều người công đức để tu tạo. Đến năm 1873, quân Pháp chiếm đóng thị xã Hải Dương, sau đó chúng chiếm Ninh Giang. Chúng đóng quân xây bốt sát đền, nên nhân dân chuyển đền về dựng tại cánh đồng Tranh (hiện nay là doanh trại Lữ đoàn 513 - quân khu III đóng quân). Năm 1935, đền được xây dựng lại thành một ngôi đền lớn trên khuôn viên rộng 4 mẫu Bắc Bộ. Khi mới chuyển về khu di tích có 4 tòa nhà lớn gồm: Cung cấm, cung đệ nhất, cung đệ nhị, cung đệ tam và hai dãy dải vũ. Từ năm 1941 - 1945, đền Tranh được tôn tạo khá rộng lớn. Kiến trúc các công trình theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”, có 5 nhà nối liền nhau. Cổng tam quan đền được xây dựng chồng diêm có nhiều phù điêu rồng chầu phượng mớm. Sân đền rộng 5 sào Bắc Bộ, khu di tích khá đồ sộ và có kiến trúc đẹp.
Năm 1946, thực hiện chủ trương “tiêu thổ kháng chiến” của Đảng và chính phủ, các nếp nhà lần lượt được tháo dỡ, chỉ để lại cung cấm và nơi thờ tự. Hòa bình lập lại (1954), đền Tranh được khôi phục để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân. Đến năm 1966, do nhu cầu mở rộng doanh trại của quân đội, nân nhân dân cùng Lữ đoàn 513 chuyển 3 gian Hậu cung về dựng tại địa điểm mới (cách 300 m về phía Bắc) thuộc trung tâm làng Tranh Xuyên (vị trí hiện nay).
Sau 30 năm, vào ngày 01/10/1996, Ban kiến thiết và UBND xã Đồng Tâm, huyện Ninh Giang khởi công xây dựng 7 gian Tiền tế của đền, Ngày 3/6/1999 khởi công xây dựng Trung từ. Năm 2003 và 20024, xây dựng tòa Hậu Cung.
Hiện tại di tích đền Tranh tọa lạc trên khuôn viên rộng rãi với 34 gian lớn nhỏ, bao gồm 7 gian tiền tế, 7 gian trung từ, 7 gian nhà nối, 3 gian cổ dải, 3 gian hậu cung, 7 gian đông vu và nhiều công trình phụ trợ khác.
Toà tiền tế gồm 7 gian: dài 20,3 m, rộng 9,84m. Đây là một toà nhà khá lớn, kết cấu chính là 8 vì kèo bê tông cốt thép chắc chắn hệ thống cột cái, cột quân, xà lách, toàn bộ bằng bê tông được tạo dựng khá đẹp mắt. Các con thuận, đấu sen, hoành, rui bằng gỗ tứ thiết, chất lượng tốt. Móng, tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói mũi, bờ nóc, bờ cánh mềm mại có nhiều đường gờ chỉ đẹp, trên nóc có phù điêu lưỡng long chầu nguyệt khá sinh động.
Toà Trung từ gồm 7 gian: dài 18,4 m, rộng 3,8 m, đây là toà nhà được kết cấu toàn bộ phần khung sườn bê tông cốt thép, trụ, đấu, hoành, rui, bẩy hiện bằng gỗ tứ thiết. Vì kèo được kiến tạo theo kiểu "vành mai" (theo kết cấu của các công trình đền Đồng Bằng, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình). Mái lợp ngói mũi, công trình nối liền toà tiền tế.
Công trình tiếp sau toà trung từ là 7 gian nhà nối: có chiều dài 18,4m, rộng 5,2m, toàn bộ công trình là gỗ tứ thiết, các vì kèo kiến tạo theo kiểu "kẻ chuyền chồng chóp" khá đẹp. Chất liệu gỗ tứ thiết còn tốt. Móng, tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói mũi, bờ nóc, bờ cánh có nhiều phù điêu đạt trình độ nghệ thuật cao.
Tiếp sau 7 gian nhà nối là 3 gian cổ dải: dài 7,79 m, rộng 3m. Toà nhà này gồm 4 vì kèo, kiến trúc kiểu "chồng giường, giá chiêng" truyền thống. Chất liệu gỗ tự thiết khá chắc chắn. Đặc biệt, toàn bộ các vì kèo của toà nhà được sơn son thếp bạc ở tất cả các chi tiết, tạo không gian tráng lệ của ngôi đền.
Ngăn cách giữa 3 gian cổ dải là hệ thống cửa 3 gian hậu cung, đồng thời là 3 gian "cung cấm" của ngôi đền: dài 7,79m, rộng 7,79 m. Hậu cung đền có kiến trúc kiểu "chồng diêm cổ các", gồm 4 cột tứ tru, tạo ra 2 vì kèo chính và là công trình cao hơn hẳn các công trình phía trước. Hai vì kèo 2 bên thấp hơn, cũng được các nghệ nhân dân gian kiến tạo hài hoà với 2 vì kèo chính. Chất liệu chính của hậu cung là gỗ tứ thiết được sơn son thếp vàng sáng chói. Móng, tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói vảy các, các mái đao cong, hệ thống bờ nóc, bờ cánh được tạo dựng chắc chắn và mềm mại.
Ngoài các công trình chính, trong khu di tích còn có một số công trình phụ trợ được tôn tạo trong những năm gần đây như toà đông vu, tôn tạo năm 2006 gồm 7 gian đào tầu đéo góc, chất liệu bằng gỗ lim, lợp ngói mũi khá đẹp; Nghi môn được xây dựng theo kiểu “chồng diêm cổ các”, gồm 2 cửa phụ một cửa chính, quy mô lớn như nghi môn xưa; nhà bia, đài hoá sớ, động sơn trang và nhiều công trình phụ trợ khác. Toàn bộ khu nội tự được bao bọc bằng hệ thống tường bao chắc chắn và đẹp mắt.

Cùng với kiến trúc và cảnh quan, hệ thống các hiện vật, di vật còn lưu giữ tại di tích đã góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa và ý nghĩa tâm linh được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Hàng năm, đền Tranh có hai kỳ lễ hội chính vào tháng 2 và tháng 8, ngoài ra còn có ngày tiệc Quan (25 tháng 5 âm lịch). Lễ hội đền Tranh là một lễ hội đặc sắc, với các nghi thức truyền thống, tái hiện không gian sinh hoạt tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng địa phương. Các nghi lễ trang nghiêm không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.
Đền Tranh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1214/QĐ-BVHTTDL ngày 25/3/2009 công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Và lễ hội đền Tranh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia theo Quyết định số 781/QĐ-BVHTTDL ngày 04/04/2022 góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời tạo động lực phát triển du lịch và kinh tế của địa phương./.