Di tích Chùa Hưng Khánh, thôn Đồng Tâm, xã Ninh Giang
Chùa Hưng Khánh (tên nôm là chùa Giâm) tọa lạc trên một khu đất cao ráo, bằng phẳng, thoáng đạt 864m2 ở phía tây của thôn Đồng Tâm, xã Ninh Giang. Tên gọi của chùa gắn với mong ước của người xưa về một ngôi chùa thờ Phật hưng thịnh, luôn mang lại niềm vui, sự tốt đẹp cho mọi người. Khuôn viên di tích có tường bao bảo vệ, công trình kiến trúc tuy nhỏ nhưng vẫn mang nét cổ kính của kiến trúc cổ truyền.
Theo tương truyền, chùa Hưng Khánh được khởi dựng từ thời Lê Trung Hưng (TK XVII) (cách chùa hiện nay khoảng 30m về phía nam). Trải qua thời gian, chùa bị xuống cấp, hư hại. Theo tấm bia Hậu thần Phật ký (Bia ghi việc hậu Phật) năm Minh Mệnh thứ 20 (1839), nhân dân trùng tu lại ngôi chùa trên nền đất cũ theo kiểu chữ “Đinh” (J), gồm 3 gian tiền đường và 1 gian thượng điện, chất liệu bằng gỗ tứ thiết, xây bít đốc bổ trụ. Năm Duy Tân thứ 7 (1913), nhân dân địa phương phát tâm công đức trùng tu lại tòa tiền đường. Năm 1949, chùa được chuyển về vị trí hiện nay gồm 3 gian tiền đường, 1 gian thượng điện, có 2 cổng, 1 cổng chính phía tây nam và 1 cổng phụ ở phía tây. Phía sau chùa có sân lát gạch đỏ và 5 gian nhà tổ. Năm 2012, di tích được trùng tu lại tòa tiền đường nhưng vẫn giữa được kết cấu và kiến trúc của công trình xưa, đồng thời xây dựng thêm gian nhà sắp lễ phía bên trái gian tiền đường. Năm 2016, nhân dân địa phương công đức xây giếng chùa, tường bao bảo vệ phía sau di tích.
Hiện nay, chùa có kiến trúc kiểu chữ “Đinh” (J) gồm 3 gian tiền đường và 1 gian thượng điện, mặt tiền quay hướng đông nam. Hệ thống cột, vì kèo bằng gỗ tử thiết, mỏng, tường xây bằng gạch chỉ.
Tòa tiền đường 3 gian, dài 7,05m, rộng 5,42m xây bít đốc bổ trụ, mái lợp ngói mũi, hai hồi trước và sau có trụ đèn vuông. Bờ nóc đắp nổi hoa văn chữ triện nối tiếp nhau, ở giữa khắc 3 chữ Hán “Hưng Khánh tự”- Chùa Hưng Khánh. Hai đầu hồi có hai “kìm” nóc, đuôi cuộn tròn vắt trên hồi đấu. Bờ cánh được xây nhô cao 3 trụ đấu.
Hệ thống cửa bằng gỗ lim gồm 3 bộ tạo kiểu ván bưng, một bộ ở gian giữa và 2 bộ ở gian bên, nối các bộ cửa là tường xây. Hệ thống vì kèo gồm 2 vì kiểu “kẻ chuyền chồng chóp”, bào trơn đóng bén, không chạm khắc hoa văn. Nối giữa hai hàng cột là các thanh xà và các câu đầu.
Tòa thượng điện gồm 1 gian có chiều dài 4,47m, rộng 2,54m, chất liệu khung vì bằng gỗ tứ thiết, các vì kèo chính kiểu “kẻ chuyền chồng chóp” không chạm họa tiết hoa văn, tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi.
Do thời gian, chiến tranh và sự biến động của lịch sử, chùa Hưng Khánh hiện nay là nơi tập trung tượng Phật của 3 ngôi chùa; chùa Hưng Khánh (chùa Giâm), chùa Thanh Long (chùa Me) và chùa Trong (đã bị phá dỡ) trên nền đất di tích hiện nay, nên hệ thống tượng có nhiều pho giống nhau điển hình là tượng Thập Điện.
Tại tòa thượng điện của chùa có ban thờ Đức Ông cùng Nam Tào và Bắc Đẩu; ban Tam tòa Thánh Mẫu gồm mẫu Thiên (áo đỏ); Mẫu Thoải (áo trắng) Mẫu Thượng Ngàn (áo xanh) và 10 pho tượng Thập Điện ở hai đầu hồi.
Tại tòa thượng điện được bài trí nhiều lớp tượng khác nhau, chấp liệu bằng gỗ, sơn son thếp vàng.
Lớp thứ nhất: Gồm 3 pho tượng Tam thế: Quá Khứ, Hiện Tại, Vị Lai, về mặt tạo hình khá giống nhau: khuôn mặt đôn hậu, cổ cao 3 ngấn, sống mũi cao, mắt nhắm, tai dài, tóc xoáy ốc sơn màu đen, tượng mặc áo cà sa có nhiều nếp gấp. Tượng Hiện Tại tư thế ngồi trên tòa sen, tượng Quá Khứ và Vị Lai ngồi trên bệ gỗ (do bệ sen đã mất).
Lớp thứ 2: Gồm 01 pho tượng A Di Đà có kích thước lớn, tạc ở tư thế ngồi tọa thiền trên đài sen, tóc xoáy ốc, khuôn mặt đôn hậu, cổ cao 3 ngấn, sống mũi cao, mắt nhắm, tai dài. Tượng mặc áo cà sa có nhiều nếp gấp; Bên phải tượng là 2 tượng Quan Âm Tọa Sơn, 01 pho tượng Quan Âm, 01 pho tượng Đại Thế Chí.
Lớp thứ 3: Gồm 4 pho tượng, chính giữa là tượng Ngọc Hoàng tạc ở tư thế ngồi trên bệ gỗ. Hai chân đi hia màu đỏ, hai tay giơ thẻ bài trước ngực, nét mặt nghiêm nghị, râu dài và đen, mắt nhìn xuống, lông mày cong và dài. Tượng mặc áo trùm kín hai vai, đầu đội mũ bình thiên. Bên trái là tượng Nam Tào tạc ở tư thế ngồi trên bệ gỗ hình chữ nhật. Hai chân khoanh tròn, cổ ngắn, mắt nhắm, sống mũi cao. Bên phải là tượng Bắc Đẩu, nét mặt cương nghị, cổ ngắn, mắt xếch, mặc áo quan trùm kín hai vai và gót chân, đầu đội mũ phốc. Liền sát tượng Bắc Đẩu là tượng cô Quế.
Lớp thứ 4: có tòa Cửu long và 2 tượng Thích Ca sơ sinh tạo hình bé trai (hài nhi) đứng trên tòa sen; bên trái là tượng Quan Âm tọa sơn được tạc ở tư thế ngồi trên bệ gỗ hình núi đá. Tượng mặc áo cà sa màu vàng, bên trong mặc yếm đào, đầu đội mũ, tóc ngắn; tay, cổ và mặt to, đôi mắt lá răm, lông mày lá liễu.
Bên phải tòa thượng điện: Là ban thờ gồm các tượng: Quan Âm Tống Tử, Ngọc Nữ; Quan Võ; Quan Văn và 4 pho Thập Điện.
Bên trái tòa thượng điện: Là ban thờ gồm các tượng: Đức Thánh Hiền ở giữa, tư thế ngồi trên bệ vuông, hai chân tượng đi hia màu vàng, tay trái giơ ngang ngực, tay phải ở tư thế bắt quyết, cổ cao, nét mặt hiền từ, mắt lá răm, lông mày lá liễu, tai dài. Tượng mặc áo cà sa choàng bên ngoài, trong mặc áo màu đỏ, hai ống tay áo dài rộng vắt sang hai bên, đầu đội mũ. Hai bên tượng Thánh Hiền là 6 pho tượng Thập Điện, mỗi bên 3 pho.
Di tích chùa Hưng Khánh còn lưu giữ nhiều di vật, hiện vật có giá trị cùng các đồ thờ, đại tự, câu đối ca ngợi Phật pháp làm tăng sự tôn nghiêm, trang trọng.
Như những ngồi chùa ở miền Bắc, chùa Hưng Khánh có đầy đủ các lễ tiết trong năm như:
- Ngày 3 tháng 3: lễ giỗ Mẫu;
- Ngày 8 tháng 4: Lễ Phật Đản;
- Ngày 15 tháng 7: lễ Vu Lan
- Ngày 20 tháng 8: lễ giỗ vọng Đức thánh Trần.
Ngoài ra, có ngày 21 tháng 6 (âm lịch) giỗ sư Nguyễn Thị Hợi, vị sư từng trụ trì ở chùa đã viên tịch, thể hiện lòng thành kính, là nét đẹp văn hóa tâm linh, hướng về cội nguồn.
Chùa Hưng Khánh thờ Phật theo thiền phái Đại Thừa, một tôn giáo được hầu hết nhân dân Việt Nam tôn thờ. Di tích không những là nơi sinh hoạt tôn giáo của Nhân dân địa phương mà còn là nơi giáo dục truyền thống cho các thế hệ lòng hướng thiện, tình yêu quê hương đất nước. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, di tích là địa điểm an toàn để lực lượng du kích xã họp bàn, che giấu cán bộ cách mạng dưới sự truy lùng của giặc. Với các giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và khoa học, thẩm mỹ, chùa Hưng Khánh được UBND tỉnh Hải Dương công nhận là di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 3506/QĐ-UBND ngày 21 tháng 12 năm 2022./.