Di tích đình Giâm Me, thôn Đồng Tâm, xã Ninh Giang
Đình Giâm Me - thôn Đồng Tâm là nơi thờ Thành hoàng làng và tổ chức các hoạt động sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống, trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, nhưng vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân. Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa tín ngưỡng, đình không chỉ là minh chứng cho truyền thống của địa phương mà còn góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc qua các thế hệ.
1. Nhân vật được thờ và sự kiện lịch sử
Căn cứ vào câu đối, đại tự, bia ký từ năm Chính Hoà thứ 16(1695) đến năm Khải Định thứ 4 (1919); đặc biệt là 2 sắc phong doVua Khải Định năm thứ 2 (1917) phong vào ngày 18 tháng 3 và năm thứ 9 (1924) vào ngày 25 tháng 7 cho biết: Đình Giâm Me tôn thờ Thành Hoàng làng là An Thái Đại Vương là vị Thành Hoàng tôn kính của nhân dân bản thôn từ xưa tới nay. Vị Thành Hoàng này đã được triều đại phong kiến nhà Nguyễn ban sắc ghi nhận “có công giúp nước, che chở cho dân, linh thiêng hiển ứng”.
Đình Giâm Me không chỉ thờ An Thái Đại Vương mà trong 2 cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, đình là địa điểm diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương.
Sau hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết vào ngày 20 tháng 7 năm1954, vào tháng 8 năm 1954 giữa quân đội Pháp đóng tại thị xã Ninh Giang và Ban tiếp quản của ta đã diễn ra cuộc bàn giao thị xã tại đình Giâm Me. Tại đây, đã diễn ra thời khắc lịch sử giữa cách mạng Việt Nam và sự xâm lăng của quân đội Pháp, đây là thời điểm chấm dứt sự cai trị của quân đội Pháp tại thị xã Ninh Giang.
Từ năm 1968 đến năm 1972, đình Giâm Me là trụ sở thường trực của huyện Ninh Giang. Nhờ có địa điểm này, Huyện uỷ Ninh Giang đã lãnh đạo nhân dân trong huyện làm tốt công tác hậu phương và chi viện cho tiền tuyến, đánh thắng giặc Mĩ xâm lược, giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.
2. Lịch sử hình thành và phát triển
Theo lưu truyền, đình Giâm Me được khởi dựng vào cuối thế kỷ 17, trùng tu vào thế kỷ 19, lần trùng tu cuối cùng dưới thời phong kiến vào năm Đinh Dậu (1897) và lần trùng tu gần đây vào năm 2005, tu sửa mái trước tòa Đại bái (năm 2023). Ngoài công trình chính, trước đây di tích còn có các công trình phụ trợ như: Hai dãy giải vũ phía Đông và phía Tây, Văn chỉ ở phía Đông, Nghi môn, Tắc môn ở phía Nam. Trải qua thời gian, nhiều công trình đã bị phá, những công trình còn lại được sửa chữa làm biến dạng, sử dụng sai mục đích. Tuy nhiên, bằng tinh thần trách nhiệm đối với di sản văn hoá và lòng ngưỡng vọng đối với Thành Hoàng làng, cơ bản các công trình của di tích còn giữ được.
Hiện nay, đình Giâm Me là công trình tín ngưỡng khá đồng nhất, có kiến trúc kiểu chữ Đinh (J) bao gồm 5 gian Đại bái thu hồi bít đốc, dài 14,52m; rộng 7,15m và 3 gian Hậu cung, dài 6,85m; rộng 5 m, mang phong cách thời Nguyễn khá tiêu biểu.
Phần mộc tòa Đại bái bao gồm các vì kèo được kết cấu theo kiểu “con chồng giá chiêng”. Các vì kèo bao dồm các chi tiết chắc khỏe như: bẩy hiên, cột quân (có đường kính 31 cm), xà lách, các con thuận một khoảng, hai khoảng, ba khoang, cột cái (đường kính 37 cm), câu đầu, trụ, đấu, con vành, đấu gòi được lắp kít với nhau tạo thành khối thống nhất. Hệ thống giằng dọc bao gồm: tàu, hoành mái theo lối “thượng tứ hạ ngũ” bằng gỗ linh khá tốt, xà, thượng lương được chế tạo công phu.
Móng, tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói mũi, đầu hồi thu đấu, có các phù điêu hình triện lá dắt, hai đầu có hai phù điêu hổ phù ngậm chữ Thọ. Bờ nóc đắp phù điêu lưỡng long chầu nguyệt, kìm nóc đắp hai lạc long.
Tòa Đại bái đình Giâm Me không chỉ chắc chắn về kết cấu, kỹ thuật tạo dựng mà còn lưu giữ một số mảng chạm khắc đạt trình độ nghệ thuật cao. Đề tài khắc trên các bẩy hiên là các bức chạm “trúc hóa long”, “lá hóa long”, “cúc hóa long”, “lá lật”. Tại các vì kèo đều có các bức chạm mang tính nghệ thuật như: Lá lật liên hoàn, đấu sen, lá sen cách điệu, tạo cho phần mộc không bị khô cứng, các chi tiết luôn mềm mại, hài hòa với không gian kiến trúc.
Hậu cung đã được trùng tu to đẹp. Chất liệu phần mộc gồm gỗ lim và gỗ táu khá tốt, Hậu cung gồm 3 vì kèo kết cấu kiểu “con chồng giá chiêng” truyền thống. Các vì kèo đều mang phong cách của các vì kèo tòa Đại bái. Móng, tường xây bằng gạch chỉ, mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc, bờ cánh mềm mại với những đường gờ chỉ kép, tạo cho công trình thành một khối thống nhất, liên hoàn.
Bên cạnh công trình mang dấu ấn thời Nguyễn, di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, độc đáo có chất liệu gỗ, giấy, đá, là các tiêu bản quý giúp ta phục chế các hiện vật cùng thời.
3. Phong tục lễ hội
Theo tục lệ cũ (trước năm 1944) có lưu truyền lại: ngoài các kỳ sóc vọng mùng 1, ngày rằm trong tháng, tại di tích diễn ra lễ hội mùa xuân. Lễ hội này, được diễn ra từ ngày 6 đến hết ngày 10 tháng Giêng, trong đó ngày 10 tháng Giêng là ngày chính hội. Để tổ chức lễ hội, các Hương lý, Kỳ hào và các già làng đã họp bàn bạc từ những ngày cuối năm trước, bàn định các chương trình lễ hội, qui mô cũng như rước giao hiếu với các thôn khác…. Ngày 6 tháng Giêng, làng cử ra những trai đinh rẫy đường, phát quang đường làng, ngõ xóm, đặc biệt những cong đường mà đoàn rước sẽ đi qua. Các gia đình cũng chủ động dọn dẹp, vệ sinh sạch sẽ để chuẩn bị tổ chức lễ hội. Ngày 8 tháng Giêng, toàn bộ đồ thờ tự được bao sái, sữa chữa những chỗ hư hỏng và những dụng cụ rước thần được đặt trước sân đình. Ngày mùng 9, lễ hội được bắt đầu: Các chức sắc trong làng, đại diện cho toàn dân tế kahi hội, sau đó các giáp, các gia đình mang những lễ vật đặt lễ cung thỉnh Thành hoàng làng. Ngày 10 tháng Giêng có tổ chức rước giao hiếu với đình Cả tại thôn Vé (nay cùng thuộc thôn Đồng Tâm). Ngay từ sáng sớm, các chức sắc và trai đinh trong làng đã xếp thành đội ngũ, chuẩn bị rước thần. Đi đầu là cờ thần, tiếp đến bát bửu, phường bát âm, kiệu lễ vật, kiệu Thành Hoàng, sau đó là những chức sắc trong làng và nhiều người dân. Đoàn rước đi đến đâu, tù và, trống chiêng vang tới đó, không khí rất náo nhiệt. Đến địa phận thôn Vé thì làng Vé cũng có 1 đoàn rước chờ sẵn, nhập vào đoàn rước của thông Giâm Me cùng tiến đến đình Cả. Khi ổn đinh, các đoàn tổ chức tế giao hiếu tại đình. Sau khi tiến hành các nghi lễ, đoàn rước lại trở về đình tổ chức tiếp lễ hội. Sang ngày 11, tại di tích có tế dã đám, kết thúc lễ hội. Trong những ngày lễ hội, tại đây diễn ra trò chơi dân gian như: Chọi gà, tổ tôm điếu, tam cúc điếu, bắt vịt,…các buổi tối đều có diễn chèo, tuồng (đoàn tuồng do ông kép Minh người thôn Vào, xã La Khê, thường về di tích biểu diễn)
Lễ hội truyền thống của đình bị gián đoạn trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Sau khi đất nước hòa bình, những ngày sự lệ, chỉ có các gia đình trong thôn tự ra đình để sắp lễ cầu Thành Hoàng làng. Những năm gần đây, vào ngày 15 tháng Giêng, làng tổ chức lễ dâng hương để tưởng nhớ công lao của Thành Hoàng làng, các hoạt động tín ngưỡng và lễ hội truyền thống dần được khôi phục, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh của cộng đồng.
Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa tín ngưỡng, đình Giâm Me được UBND tỉnh Hải Dương công nhận là di tích kiến trúc - nghệ thuật tại Quyết định số 4758/QĐ-UBND ngày 28/12/2006. Đình không chỉ là minh chứng cho truyền thống mà còn góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc qua các thế hệ của nhân dân thôn Đồng Tâm.