Di tích Đền Cả, thôn Ngọc Hòa, xã Ninh Giang

Di tích Đền Cả, thôn Ngọc Hòa, xã Ninh Giang

Đền Cả là một di tích lịch sử có giá trị tiêu biểu trên vùng đất Ngọc Hòa, xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng. Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, di tích không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng làng, tưởng nhớ công đức của các bậc tiền nhân mà còn là địa điểm gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược. Đồng thời, đây còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng, phong tục tập quán và truyền thống đoàn kết của cộng đồng cư dân địa phương.

Đền Cả nằm ở phía tây bắc thôn Ngọc Hòa, trên một khu đất cao ráo, thoáng rộng, cách trung tâm xã Ninh Giang khoảng 5 km về phía bắc. Bao quanh di tích là những cánh đồng rộng lớn cùng hệ thống sông ngòi như sông Rùa, sông Rọc và sông Đại Phú Giang. Không gian cảnh quan mang đậm nét đặc trưng của làng quê đồng bằng Bắc Bộ, tạo nên vẻ thanh bình, cổ kính cho ngôi đền.

1. Nhân vật được thờ và sự kiện lịch sử:

Đền Cả thờ vị Thành hoàng làng là Hà Thị Nguyệt Quỳnh, thường được nhân dân gọi là Nguyệt Quỳnh Công chúa, đồng thời thờ thân phụ và thân mẫu của bà.

Theo cuốn Bản xã Thành Hoàng sự tích năm 1803, các tài liệu thần tích, thần sắc của làng Ngọc Hòa và làng Ngọc Lôi lập năm 1938, cùng những tư liệu được lưu giữ tại địa phương và các cơ quan nghiên cứu, Nguyệt Quỳnh Công chúa sinh ngày mồng 6 tháng Giêng năm Canh Thìn, tức năm 1100. Bà là người con gái duy nhất của quan Thừa tướng họ Hà và chính thất Nguyễn Thị, húy Thuận, người cùng quê Thì Ung.

Tuổi muộn hai ông bà mới sinh được một người con gái, tên húy là Quỳnh. Tương truyền rằng, lúc mang thai, quan bà mơ thấy ánh trăng soi, khi vượt cạn thì trên mái nhà có đám mây hồng che phủ, trong phòng sực nức hương lan quế.

Khi mới sinh ra đã khôi ngô, xinh đẹp khác thường. Với niềm vui khôn xiết, quan ông đã đặt tên cho con là Nguyệt Quỳnh. Được cha mẹ nuôi dạy chu đáo, nàng Nguyệt Quỳnh càng lớn càng xinh, nết na thùy mị và cũng tinh anh khác thường. Đến năm 15 tuổi, Nguyệt Quỳnh xinh đẹp nổi tiếng khắp vùng, tiếng tăm đến được Hoàng Thượng, Vua liền hứa hôn cho làm vợ của Hoàng tử.

Không bao lâu, bỗng có giặc ngoại xâm ngông cuồng xâm chiếm. Vua đặc biệt sai Hoàng tử đích thân cùng các tướng sĩ đi đánh dẹp. Chẳng may Hoàng tử bị tử trận, mệnh được đưa về kinh thành. Con gái của Thừa tướng lập tức đến, thấy Hoàng tử như vậy liền gục đầu xuống đất, tuẫn tiết theo chồng. Hoàng Thượng một mình trăn trở thương xót, cho là người "Trinh liệt" (Trung thành vững tốt, khí tiết oanh liệt), liền phong làm "Phúc Thần" (Vị Thần ban phúc) của bản xã.

Ban hai chữ húy "Công chúa Hà gia trinh liệt Đại vương" (Bậc Đại vương là Công chúa họ Hà trung thành vững tốt, khí tiết oanh liệt), cho về quê hương an táng tại xứ Đồng Lôi (Soi), thuộc địa phận xã Ngọc Lôi, lập miếu phụng thờ hương hỏa đến muôn đời, để Người giúp nước, bảo vệ dân, âm phù cho hai xã Ngọc Lỗi và Hòa Ung được hưởng phúc lâu dài. Trải qua các triều đại Bà đã được nhân dân tôn sùng, mếm mộ, tôn vinh là thành hoàng làng, được các vị vua từ thời nhà Lý đến thời Nguyễn ban tặng 28 đạo sắc phong ca ngợi công đức, phẩm hạnh, nêu gương cho mọi người học tập. Trước cách mạng tháng 8/1945 bà được tôn thờ tại 6/9 di tích của làng Ngọc Hòa như; Đình Chạ (là ngôi đình chung, được đặt ở vị trí trung tâm làng, mọi hoạt động tế lễ, hội hè đều diễn ra ở đây), đình Trung, đình Bàn, đình Đông, đình Đống, đình Ngọc và miếu Đông Hoàng. Ba di tích còn lại là chùa Hưng Long (chùa Trong), chùa Ngoài và chùa Linh thờ Phật. Hiện nay, chỉ còn chùa Hưng Long (đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2008), đền Cả, miếu Đông Hoàng (mới dựng lại 1 gian nhỏ) còn hầu hết bị phá hủy, phần đất đã giao cho dân ở hoặc xây dựng các công trình phúc lợi địa phương.

Di tích đền Cả ngoài tôn thờ vị thành hoàng làng là Nguyệt Quỳnh Công chúa còn tôn thờ thân phụ và thân mẫu của Ngài. Trong khuôn viên của di tích còn có một cây hương nhỏ lộ thiên thờ Thần Nông - Một nét văn hóa xưa của cư dân trồng lúa.

Không chỉ là nơi thờ tự, Đền Cả còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, phản ánh tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh và sự đóng góp của nhân dân địa phương trong sự nghiệp bảo vệ quê hương, đất nước.

Trong phong trào chống thực dân Pháp xâm lược lần thứ nhất, tại đền Cả đã diễn ra lễ tế cờ và xuất quân tiến đánh đồn Ninh Giang của nghĩa quân Kỳ Đồng do Đội Ba (do ông Nguyễn Đình Hạnh, người làng Ngọc Hòa đứng đầu) và Đốc Liễu chỉ huy. Sách "Kì Đồng tiểu sử và thơ văn" của Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Đoàn và Giáo sư Nguyễn Phan Quang - Phó Chủ nhiệm Trường Đại học Sư phạm I, Hà Nội, do Sở Văn hóa Thông tin Thái Bình xuất bản năm 1983, tr 78 có ghi: " ...Cùng ngày 13 tháng 12 năm 1879 nghĩa quân tấn công đồn Ninh Giang, khoảng 600 nghĩa quân do Đội Ba và Đốc Liễu chỉ huy. Đốc Liễu dẫn đầu nghĩa quân làm lễ tế cờ ở đền Cả sau đó tiến về đồn Ninh Giang theo đường 17 A". Điều này trùng hợp với những sự kiện lịch sử của địa phương được ghi chép trong cuốn sách "Lịch sử đấu trang cách mạng huyện Ninh Giang thời kỳ 1945 - 1975", xuất bản năm 1999, tr 15 viết: "Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta lần thứ nhất, trên đất Ninh Giang liên tục nổ ra những cuộc nổi dậy của nghĩa quân chống Pháp như Đốc Liễu, Đội Ba ở Đồng Tâm - Vĩnh Hòa".

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược lần thứ hai (1946-1954), đền Cả là địa điểm diễn ra nhiều hoạt động của Việt Minh và quần chúng cách mạng. Là nơi sinh hoạt thường kỳ của tổ đảng An Bình thuộc chi bộ Đảng E3, xã Đồng Tâm (bao gồm cả xã Vĩnh Hòa ngày nay); là địa điểm để cán bộ phụ trách các đầu ngành và đoàn thể xã Đồng Tâm và huyện Ninh Giang về hội ý giao ban chỉ đạo phong trào cách mạng địa phương. Do địa thế thuận lợi, đền Cả cũng được lựa chọn là địa điểm đặt trạm "viễn tiêu" (giao liên) để đưa đón cán bộ, bộ đội vượt đường 17 từ vùng Ba Tổng (Ninh Giang) sang Tứ Kỳ, Thanh Hà và ngược lại. Đầu năm 1949 một phân xưởng công binh của Hải Phòng đã sơ tán về đình Ngọc, đền Cả để sản xuất vũ khí.

Sau khi Pháp xâm lược Ninh Giang tháng 12/1949, đền Cả là nơi ta đặt quán biệt đãi làm thơ dựng ở đường 17 để kêu gọi binh lính địch trở về với gia đình, vợ con, không tàn sát nhân dân; động viên nhân dân ủng hộ cách mạng, chống đi phu, đi lính, không làm tay sai cho địch. Đặc biệt, tại đây đã diễn ra nhiều cuộc tiễn đưa thanh niên tình nguyện của xã lên đường ra mặt trận đánh giặc. Trong đó ấn tượng sâu sắc nhất là 2 buổi tiễn đưa 70 thanh niên của xã lên đường vào các ngày 1 tháng 5 và 19 tháng 5 năm 1950. Tại buổi tiễn đưa ấy, sau nghi thức do Ủy ban kháng chiến hành chính xã tổ chức long trọng, các thanh niên tình nguyện đã vào đền thắp hương, bái lạy Đức Thành hoàng làng cầu mong sức khỏe và hứa sẽ giết nhiều giặc lập công. Nhiều người có mặt trong buổi ra quân năm ấy đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, trưởng thành trong quân đội trở thành những cán bộ cao cấp như: Đại tá Nguyễn Xuân Điến, đại tá Nguyễn Xuân Đài; nhiều người hòa bình lập lại về phục viên trở thành cán bộ địa phương như ông Hà Văn Xuyến, ông Nguyễn Bá Kiềm. Có người đã hy sinh chiến anh dũng tại chiến trường vì sự nghiệp giải phóng dân tộc.....Cho đến nay, tranh đã lùi xa, nhưng hình ảnh và những gì diễn ra trong buổi tiễn đưa ấy vẫn còn in đậm trong trí nhớ các bậc cao niên trong làng, đã được ghi vào trang sử truyền thống cách mạng của địa phương.

Trong cuộc kháng chiến chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ xâm lược từ năm 1965-1972, đền Cả là nơi mà nhiều cơ quan, trường học trong và ngoài tỉnh sơ tán về như:

Năm 1966-1967 Trường Trung cấp Sư phạm Hải Dương;

Năm 1968 Lớp Trung cấp nông nghiệp của huyện Ninh Giang;

Năm 1968 - 1970 Trường Đại học Hàng Hải;

Đặc biệt là trong khoảng thời gian đế quốc Mỹ leo thang bắn phá ác liệt miền Bắc, một đơn vị pháo phòng không và tên lửa đã được điều động về phục vụ đánh máy bay địch tại địa bàn Ninh Giang, trong đó có xã Vĩnh Hòa; nhiều cuộc họp tuyên huấn và chính trị viên xã đội của các xã đã được huyện triệu tập tại đền Cả, nhằm động viên nhân dân tham gia ủng hộ bộ đội, các lực lượng phục vụ chiến đấu; là trạm cứu thương, tải đạn của xã Vĩnh Hòa được đặt thường trực ngày đêm tại đây.

Không chỉ có vậy, chợ Hòa - nơi buôn bán tấp lập của nhân nhiều làng quanh vùng cũng nhiều lần được sơ tán về đền Cả để tránh sự oanh tạc của địch.

2. Lịch sử hình thành và phát triển

Đền Cả trước đây là một ngôi miếu nhỏ có từ lâu đời, di tích được khỏi dựng chính xác vào năm nào thì chưa thấy có tài liệu nào ghi chép lại. Tương truyền miếu được xây dựng vào cuối năm Giáp Thìn (1124) ngày trên khoảnh đất gần nơi an táng vị thần "Nguyệt Quỳnh Công Chúa". Theo sắc chỉ của vua Lý Nhân Tông, nhân dân Thì ung lúc bấy giờ đã lập một ngôi miếu nhỏ để phụng thờ Ngài. Sau đó miếu lại được chuyển ra vị trí khác (đền Cả ngày nay) cách ngôi miếu nhỏ ban đầu khoảng 100m về hướng Nam. Đến ngày 16 tháng 5 năm Quý Dậu (1784), nhân dịp đón sắc phong của vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng 44, nhân dân làng Thì Ung lúc đó đã long trọng khởi công xây dựng ngôi đền mới to đẹp hơn, thay thế ngôi miếu cũ. Cũng từ đây di tích có tên là đền Cả.

Ngôi đền tuy đã bị hủy hoại do thời gian và chiến tranh, nhưng trong tâm trí của những bậc cao niên trong, làng ngôi đền như vẫn còn hiện hữu và mỗi khi nhắc tới, một niềm hân hoan, tự hào xen lẫn tiếc nuối lại trào dâng.

Ngôi đền xưa có kiến trúc kiểu chữ nhị (=), mặt tiền quay về hước Bắc. Các công trình gồm có: Đền chính, nhà khách, nhà thủ từ, ao đền, hệ thống sân vườn và các công trình phụ trợ. Tòa tiền tế gồm 3 gian hai trái, kết cấu kiến trúc được làm bằng chất liệu gỗ, phần mộc được chạm khắc nghệ thuật, các cột đều được kê trên chân đá tảng, mái lợp ngói mũi hài, bốn đầu đao cong vút, mềm mại. Trên nóc đắp đôi rồng chầu mặt trời. Phía sau toàn tiền tế là một sân lọng rộng chừng 2 m. Tiếp đến là 3 gian hậu cung. Toàn bộ công trình cũng được làm bằng chất liệu gỗ, các phầm mộc được chạm khắc nghệ thuật với nhiều đề tài trang trí hoa văn phong phú như: tứ linh, tứ quý, vân mây, lá lật,..Trước cửa đền là một hồ nước rộng trồng sen. Xung quanh có nhiều cây cổ thụ, cây cảnh quanh năm xanh mát...

Trong đền có đầy đủ các đồ thờ tự như: hoành phi, câu đối, hương án, bát hương, lộc bình, kiệu bát cống, bát biểu, quy, hạc,..... Tất cả đều được sơn son thếp vàng uy nghi lộng lẫy. Hàng chục bát hương to, nhỏ, lộc bình, nậm rượu, đĩa chén sứ cổ, chiêng đồng, trống lớn có giá trị phục vụ lễ hội. Cung thờ chính có ngai, bài vị thành hoàng làng, quạt ngà do vua ban tặng, hai bên cổ giải có thờ bộ hạ. Hai bên tả, hữu thờ thân phụ, thân mẫu vị thành hoàng hoàng.

Tuy nhiên, trải qua những biến cố của thời gian và sự xâm hại của thời tiết, di tích đền Cả đã có lúc bị xuống cấp nghiêm trọng và trở thành phế tích, Sau hàng chục năm sao nhãng, mãi đến cuối thập kỷ 90 của thế kỷ XX thì công tác trùng tu tôn tạo và phục dựng lễ hội truyền thống của di tích cũng được tiến hành. Đến năm 2002 - 2003, được sự nhất trí của các cấp chính quyền và sự cố gắng nỗ lực của nhân dân, con em đang làm ăn xa trong làng và sự hảo tâm của khách thập phương, di tích đền Cả đã được trùng tu, tôn tạo khang trang trên nền xưa, hướng cũ và cũng từ đó đến nay di tích ngày càng được các cấp chính quyền và nhân dân quan tâm giữ gìn, trùng tu, tôn tạo, ngày một khang trang, tố hảo. Nhiều đồ tế tự như: Hoành phi câu đối, đại tự, khám thờ, bát biểu, cổ vật, di vật cũng được sưu tầm, tìm lại và sắm mới; lễ hội truyền thống cũng từng bước được phục hồi, đáp ứng được sự mong mỏi cũng như nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng, tâm linh của nhân dân địa phương. 

Đền Cả hiện nay có kiến trúc kiểu chữ Công (I) gồm 5 gian tiền tế, 01 gian Trung từ và 2 gian hậu cung. Đền có mặt tiền quay về hướng Bắc, phía trước đền là một hồ nước hình bán nguyệt, có diện tích khoảng 200m2 trồng sen, ngăn cách giữa hồ sen và khoảng sân rộng lát gạch Bát Tràng là bức bình phong được xây bằng chất liệu xi măng. Ở giữa bức bình phong đắp kẻ nổi 4 chữ Hán màu đen: "Thượng đẳng linh từ" có nghĩa là đền thờ bậc Thượng đẳng linh thiêng, trên có trang trí mâm bồng ngũ quả, thư cuốn đốc kiếm, bút lông, cành hoa mai - hồng cách điệu và đôi câu đối đắp kẻ bằng xi măng ca ngơi cảnh đẹp của đền. Hai bên cạnh có đắp vẽ hình ảnh long mã. Qua khoảng sân rộng, bước lên bậc tam cấp là đền chính. 

Tòa tiền tế gồm 5 gian, có chiều dài 11,1m; rộng 5m, xây theo kiểu đao tàu déo, bốn góc là 4 đầu đao đắp rồng phượng cong vút. Bờ nóc, bờ dải được đắp bằng vôi vữa, ở giữa bờ nóc đắp rồng chầu mặt trời. Mái lợp ngói mũi hài, móng, tường xây bằng gạch chỉ khá vững chắc. 

Kết cấu mỗi vì của gian tiền tế được dựng trên 04 hàng chân cột cái và cột quân. Cột cái cao 3,7m, đường kính 30 cm, được kê trên chân đá tảng gồm 2 lớp, lớp dưới vuông, lớp trên tròn; cột quân được kê trên chân đá tảng gồm 2 lớp. Cột hiên cao 2,4m. Toàn bộ cột được là bằng chất liệu bê tông cốt thép sơn giả gỗ. 

Các bộ vì chính của tòa tiền tế được kết cấu kiến trúc theo kiểu giá chiêng. Các bộ vì nách có kiến trúc kiểu chồng rường. Tại các đầu, đấu được đắp, kẻ vẽ trang trí hoa văn lá lật, chữ thọ. 

Tại gian trung tâm thượng lượng ghi "Tuế thứ Quý Mùi niên lục nguyệt thập nhị nhật lương thời thượng lương tái tạo". Dịch nghĩa là: Tái tạo thượng lương vào giờ tốt ngày 12 tháng 6 năm Quý Mùi (2003). 

Tòa Trung từ 01 gian, dài 5,2m, rộng 2,8m được xây dựng kiểu cuốn vòm chất liệu bên tông cốt thép. Tại đây trên bức tường ngăn cách giữa hậu cung và trung từ được vẽ hình rồng phương, hoa lá, vẫn mây cách điệu.

Hậu cung dài 7,1m, rộng 2,8m có kết cấu kiến trúc đơn giản. Chính giữa là khám và tượng thành hoàng làng, hai bên tả, hữu có tượng nữ hầu.

Toàn bộ công trình được xây dựng bằng chất liệu bê tông cốt thép, các phần trang trí hoa văn chủ yếu tập chung ở 5 gian tiền tế với các đề tài truyền thống như: rồng phượng, lá lật, hoa sen, hoa cúc và chữ thọ cách điệu. Nền công trình được lát gạch Giếng Đáy vuông đỏ, sạch sẽ. Điều đáng chú nhất trong phần kiến trúc của di tích là bộ cửa của di tích. Cửa được làm theo kiểu bức bàn, gồm 4 bộ, chất liệu bằng gỗ được sơn màu đỏ nâu. Trên bốn bộ của này đều được chạm khắc hoa văn tinh sảo với các đề tài phong phú như: tùng, cúc, trúc, mai, rồng phượng, hươu, rơi, sư tử, voi, hoa lá, vẫn mây cách điệu.

Trong khuôn viên của đền, ngoài đền chính còn có nhà khách 4 gian, nhà sắp lễ 3 gian được xây dựng lại năm 2003, trùng tu tôn tạo năm 2014. Hệ thống cột và vì kèo được xây dựng bằng chất liệu bê tông cốt thép giả gỗ.

Mặc dù trải qua thời gian và chiến tranh nhưng hiện nay di tích đền Cả còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị. Các cổ vật của đền Cả tuy không to lớn nhưng lại khá phong phú.

3. Lễ hội và sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng

* Trước cách mạng tháng tám năm 1945

Ở làng Ngọc Hòa xưa trong 1 năm có 2 kỳ lễ chính là: Lễ tế sinh nhật thành hoàng vào ngày mồng 6 tháng Giêng và lễ tế hóa nhật Ngài vào ngày 11 tháng 11 (âm lịch). Trong đó lễ tế hóa nhật (ngày mất) của Đức thành hoàng là quan trọng nhất, và được tổ chức qui mô hơn cả. 

Đối với Lễ tế sinh nhật Đức thành hoàng làng, thường chỉ tổ chức một ngày là mồng 6 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Vào ngày này các cụ cao niên trong làng đứng lên tổ chức tế lễ. Buổi sáng, sau khi bao sái đồ thờ, chuẩn bị đồ tế lễ, đại diện người cao tuổi trong thôn làm lễ xin phép đức thành hoàng cho trước bát hương ra đình Chạ (đình chung ở giữa làng cũng tôn thờ Ngài, cách đền Cả khoảng 1000m về hướng Đông Nam) làm lễ. Sau khi ra đến đình Chạ, an vị bát hương thì tổ chức tế. Đội tế là các cụ ông, gồm 43 người mặc áo xanh, quần trắng, đầu đội mũ cánh chuồn xanh. Các cụ tham gia đội tế đều là những người được lựa chọn cẩn thận từ các giáp (xóm) trong làng, có gia cảnh vẹn toàn, trong năm gia đình không có tang gia, việc buồn. Người đứng đầu là chủ tế, là người có chức sắc cao nhất trong làng. Sau khi tế đủ 3 tuần trong khoảng hơn một tiếng đồng hồ thì kết thúc. Sau khi tế xong thì tổ chức rước bát hương quay trở lại đền và làm lễ an vị, kết thúc kỳ tế lễ ngày sinh của Đức thành hoàng. Nhìn chung, kỳ tế lễ này diễn ra nhanh chóng, đơn giản và do các cụ ông thực hiện.

Đối với kỳ lễ hóa nhật của Đức thành hoàng là kỳ lễ hội lớn nhất của làng Ngọc Hòa nói riêng và xã Vĩnh Hòa nói chung, thu hút đông đảo nhân dân trong làng và khách thập phương tham gia. Kỳ lễ hội diễn trong 3 ngày 10, 11 và 12 tháng 11 âm lịch. Dịp lễ hội này còn được nhân dân gọi là những ngày "đình đám" hoặc là những ngày "Mở cửa đền". 

Theo tục lệ, trước ngày vào đám cả làng đều phải quét rọn sạch sẽ nhà cửa, phong quang đường làng, ngõ xóm, nhất là dọc đường cái của làng, những nơi mà đoàn rước đi qua. Các gia đình đăng cai sắm lễ hối hả lo xay lúa, giã gạo nếp. Cối xay, cối giã đều phải thật sạch sẽ. Gạo phải giã thật trắng, nhặt hết những hạt gạo xấu, những hạt thóc, hạt sạn. Về phần lợn tế phải lo kiểm tra xem có đủ cân, có khiếm khuyết gì không. 

Những người dự tế, những người khiêng kiệu, vác cờ và những người được giao nhiệm vụ phục vụ những ngày lễ hội,... đều phải ăn chay ít nhất bẩy ngày, phải tắm gội sạch sẽ, sắm sửa quần áo theo qui định. Các ông thủ từ, các ông bố (mõ) phải quét rọn đình, đền sạch sẽ, bao sái đồ thờ, đồ tế tự, đặc biệt phải thay "áo Vua" - tấm vải đỏ, che bài vị thành hoàng làng. Tấm vải đỏ sau khi thay ra được cắt thành nhiều mảnh nhỏ đem chia cho các gia đình có trẻ nhỏ khâu vào phía sau lưng áo để lấy "khước". Miếng vải nhỏ ấy được nhân dân gọi là "mụn Vua". Ngoài ra, còn phải chuẩn bị các dụng cụ phục vụ tế lễ, rước và thụ lộc tại đình.

Sáng ngày 10 tháng 11, đến giờ qui định (mỗi năm mỗi khác), cửa đền được mở. Vị chức dịch cao nhất của làng được phân công thắp hương, khấn vái xin phép Thành hoàng được mở lễ hội và xin rước Ngài về đình để tế lễ. Sau khi làm lễ xong, ngai và bài vị được đặt lên kiệu đã được chuẩn bị từ trước do bốn chàng trai trẻ, trang phục truyền thống (áo lậu đỏ thắt lưng bó que) khiêng, sau kiệu là 4 cô gái trẻ đóng vai nữ quan đi hầu. Lúc này chiêng trống nổi lên, phường bát âm cũng cử hành điệu nhạc lưu thủy, trang nghiêm. Đám rước bắt đầu. Đi đầu đoàn rước là năm là cờ thần do năm định tráng, mặc quần áo màu vàng, thắt lưng bó que cầm. Tiếp đến là đoàn bát bửu, chiêng, trống, đi sau là đoàn khiêng kiệu trên có đặt ngai và bài vị thành hoàng. Sau kiệu là đoàn tế, các cụ cao niên trong trong làng và nhân dân. Đoàn rước mỗi lúc một đông, kéo dài khi đi qua các ngõ xóm. Thỉnh thoảng kiệu lại quay tròn tại chỗ, các cụ cho rằng có hiện tượng như vậy là vì phía trước, hoặc trên đường đi còn có chỗ ô uế, Ngài quở trách, không đi. Vì vậy phải dọn dẹp, kiệu mới lại tiếp tục đi. Đám rước qua miếu Đông Hoàng - nơi thờ Đức Thành hoàng làng, để gợi nhớ về cuộc hội ngộ giữa Ngài với Hoàng tử năm xưa. Miếu Đông Hoàng cách đền Cả khoảng 100m về hướng Đông (hiện nay miếu vẫn còn, nhưng nhỏ). Đoàn rước sau đó về đình Chạ (ngôi đình chung được xây dựng ở vị trí giữa làng). Tới đây, ngai và bài vị của Ngài được đặt lên ban thờ hậu cung, các đồ lễ cũng được đặt lên. 

Đến chiều ngày mồng 10 tổ chức lễ tế trình. Đồ lễ gồm có: Một con lợn sống, một thúng gạo nếp, hoa quả, bánh kẹo,... tượng trưng cho các lễ vật sẽ được biện trong ngày tế chính. Để chuẩn bị cho kỳ lễ chính được đúng và đạt yêu cầu thì khâu (quá trình nuôi lợn, cấy lúa) được xem là yếu tố hết sức quan trọng. Theo lệ làng, cứ sau mỗi kỳ lễ hội chính làng lại tổ chức họp và phân công cho một giáp nào đó chuẩn bị đồ lễ cho năm sau (theo vòng tròn). Nếu giáp nào được giao nhiệm vụ sẽ được làng giao cho một khoản ruộng công điền để cấy và nuôi lợn. Việc nuôi lợn và cấy lúa được tiến hành hết sức cầu kỳ, cẩn thật từ khâu chọn giống đến nuôi nấng, chăm sóc hàng ngày. Đối với lợn thì phải được nuôi riêng, hàng ngày ăn uống, tắm rửa sạch sẽ, người nuôi không được đánh, mắng hoặc nói tục, nói bậy khi chăm sóc lợn. Còn về phần cấy lúa cũng phải được chăm sóc cẩn thận không được để ruộng khô cạn, hay trâu bò, sâu bọ quấy phá. Việc làm này được một đội giám sát do làng cử ra để kiểm tra. Do vậy, các gia đình trong giáp được cắt cử nuôi lợn, cấy lúa để chuẩn bị đồ lễ cúng thành hoàng, đều nhận thấy bên cạnh niềm tự hào, là trách nhiệm hết sức nặng nề mà họ phải lo toan, gánh vác. 

Tối mồng 10, tại sân đình Chạ có tổ chức hát chèo, hát văn, hát ả đào. Dân trong làng và các làng lân cận tới xem đứng, ngồi chật kín cả sân đình, sân chợ. Sáng ngày 11, làng tổ chức tế chính. Đội tế gồm 43 người với trang phục quần trắng, áo thụng xanh, đội mũ cánh chuồn. Ai có chân cước sắc và nhiều tuổi hơn được vào chủ tế, thông họa, chuyển họa, rượu....từ lý dịch, tần suất xuống quan viên, mỗi người làm một việc, ai hơn thì làm việc trên, ai kém làm việc dưới. Người nào việc ấy. Khi điểm xướng hô: "Khởi chinh cổ" là chiêng trống nổi lên, lễ tế bắt đầu. Trống nhạc rộn ràng, các quan viên tế thực hành dâng 3 tuần rượu, lễ bái với lòng thành kính, biết ơn sâu sắc vị Thành hoàng của làng. Giọng văn tế sang sảng, uy nghiêm. Dân làng đứng ngoài sân đình cũng chắp tay bái lạy thành kính... 

Trong quá trình tế, có 2 người củ (kiểm) soát việc thực hành của các quan viên. Nếu quan viên nào sai sót hay lỡ nhịp,...đều bị ném một thẻ. Sau buổi tế cứ đếm số thẻ để phạt. Mỗi thẻ phạt một chinh (một chinh bằng một phần trăm hào), hoặc một trai rượu với cơi trầu để lễ tạ thành hoàng. Chính vì thế, việc tế lễ diễn ra hết sứ trang nghiêm thành kính, ai cũng cố gắng, nỗ lực hết mình để không xẩy ra lỗi. 

Cuộc tế xong cũng vừa trưa. Các định tráng, ông bố, bà bỏ tới tấp trải chiếu bưng mâm, Bữa cỗ thụ lộc bắt đầu ngay tại đình làng. Các chức sắc, chức dịch, các cụ cao niên tùy theo thứ bậc ngồi ăn trên bệ. Đinh tráng và các tiểu mũ (bọn trẻ con cầm áo mũ tế cho các quan viên tế) thì ngồi ăn dưới nền đình. Các bố ở các thôn đến phục dịch cũng dọn ngồi chung với nhau một mâm. Ai không có mặt mà tham gia phục vụ hội làng thì đều có phần gửi về. Gọi là cỗ nhưng thực ra chỉ có xôi và thịt lợn thái rối. Tuy nhiên, rất quan trọng vì các cụ trong làng có câu: "Một miếng giữa làng hơn một sàng xó bếp", "ăn đều, tiêu sòng". Có năm đói kém, tế lễ chỉ có một mâm xôi và con gà, khi tế xong cũng phải bày cho đủ cỗ. Mỗi mâm chỉ có một đĩa con xôi. Gà thì lọc riêng thịt, thái thật nhỏ, xương băm nhỏ bác với muối. Khi ăn mỗi người chỉ một miếng xôi nhỏ chấm với muối bác xương gà và một vài lát nhỏ thịt gà dùng tăm xiên chứ không cần dùng đũa để gắp. 

Chiều ngày 11 là các hoạt động hội diễn ra. Trên sân đình thì thi đấu cờ tướng, đập niêu, đấu vật. Dưới ao chùa thì chỗ này thi đi cầu kiều chỗ kia thi bắt vịt,.....thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Buổi tối 11 là các tiết mục văn nghệ diễn lại các sự tích chèo cổ như: Quân Âm Thị Kính, Tống Chân Cúc Hoa,.... 

Sang ngày 12, buổi sáng tiếp tục là các trò chơi dân gian. Buổi chiều các quan viên tiến hành tế tạ, rồi tổ chức rước ngai và bài vị thành hoàng về đền. Đoàn rước được tiến hành như lúc đầu, chỉ khác là không vòng qua miếu Đông Hoàng mà rước từ đình Chạ về đền, tổ chức lễ tạ và kết thúc lễ hội. 

Trong ba ngày lễ hội chính, dân làng thường kiêng và vận động các gia đình trong làng không giết xúc vật tại đền và tại gia đình mình; đàn bà, con gái tới chu kỳ; những gia đình có người mất đúng vào dịp lễ hội thì không tổ chức đưa tang, không sang cát vào ngày chính hội; đối với các gia đình trong năm có chuyện tang ma thì cũng không nên tham gia vào các hoạt động lễ hội của làng. Trong cuộc sống hàng ngày, các gia đình khi tổ chức đưa tang cho người thân qua đền Cả đều phải ngưng chiêng, kèn, trống, khóc lóc, ồn ào để tránh làm kinh động đến thành hoàng. Cùng với đó là việc không được nhắc hoặc đặt tên con, cháu trùng với tên thành hoàng làng, hoặc khi nhất thiết phải nhắc đến tên đức thành hoàng (Quỳnh), thì phải đọc chệch đi. Những điều khiêng kỵ này đã ăn sâu và trở thành tục lệ của nhân dân Ngọc Hòa từ xưa đến nay. 

Ngoài kỳ lễ hội chính được tổ chức vào tháng Giêng và tháng 11 hằng năm thì xưa làng Ngọc Hòa còn có một số ngày tế lễ khác như:

- Tế Tiết Nguyên Đán: Ngày 1 tháng Giêng. 

- Tế Kỳ an: Ngày 13 tháng Giêng 

- Tế yến lão 13,14 tháng Giêng. 

- Tế Xuân ngày Nhâm tháng Hai. 

- Tế Hạ Điền ngày 15 tháng 5.

 - Tế trừ sâu 18 tháng 5. 

- Tế Thu, Ngày Đinh 15 tháng 8. 

- Tế xôi mới: 15 tháng 9. 

Các buổi tế này thường do chức dịch trong làng tổ chức tại đình Chạ. Riêng tế Hạ Điền thì có dân làng đến dự. Sau khi nghi thức tế xong tại đình làng, người chủ tế gánh mạ, trong đó có một con (cây) khoai nước cùng với các chức dịch trong làng, ra thửa ruộng gần đền Cả đã được chuẩn bị trước. Người chủ tế cấy con khoai nước trước rồi cấy lúa xung quanh, độ vài mét vuông ruộng, trước sự chứng kiến của dân làng. Đám ruộng sẽ được bảo vệ cẩn thận suốt vụ mùa năm ấy. Khi thu hoạch phần thóc sẽ được dân làng sử dụng để làm lễ cúng xôi mới. Tương truyền khi xưa, nếu làng chưa làm lễ Hạ Điền thì nhân dân trong làng không ai được tự ý xuống đồng. Lễ Hạ Điền được thực hiện với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, cây trồng vật nuôi phát triển, mùa màng tươi tốt bội thu. Đây là nét đẹp văn hóa của cư dân trồng lúa nước. Hiện nay, một số bài văn tế cổ về các lễ như: Văn tế sinh nhật, tế tạ thần, tế tiết Nguyên Đán, tế Kỳ an, tế Xuân,...vẫn được lưu giữ tại địa phương.

Bên cạnh đó vào các ngày sóc vọng, tuần tiết hàng tháng và những ngày tết đầu năm nhân dân trong làng lòng thành sắm lễ hương hoa...thắp hương vị thành hoàng của làng cầu cho quốc thái dân an, nhân khang vật thịnh, nhân dân trong làng luôn được mạnh khỏe, cây trồng vật nuôi tươi tốt, phát triển. 

* Lễ hội ngày nay. 

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, đất nước bước vào 2 cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược. Như nhiều các di tích lịch sử văn hóa khác, đền Cả đã dần bị xuống cấp, lễ hội truyền thống cũng không còn được duy trì. Tuy nhiên, vào các ngày sinh, ngày hóa và các ngày lễ, tiết..., nhân dân trong làng vẫn hương hoa lòng thành dâng lên vị thành hoàng của làng. Cho đến năm 2002 sau khi di tích đền Cả được trùng tu, tôn tạo, lễ hội truyền thống của đền Cả cũng từng bước được sưu tầm, phục dựng. Lễ hội về cơ bản vẫn dựa trên những nghi lễ, nghi thức truyền thống nhưng có phần đơn giản hơn để phù hợp với điều kiện hoàn cảnh hiện nay. 

Trong năm vẫn có hai kỳ lễ hội chính là ngày mồng 6 tháng Giêng kỷ niệm ngày sinh và từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 11(âm lịch) kỷ niệm ngày hóa của Đức thành hoàng. Trong đó, ngày mồng 6 tháng Giêng được tổ chức đơn giản, thời gian chỉ diễn ra trong ngày. Mọi hoạt động tế lễ do 2 đội tế nam và nữ thực hiện, nhân dân trong làng ra đền thắp hương. Lễ hội chính của đền Cả vẫn là những hoạt động kỷ niệm ngày hóa của Đức thành hoàng. Lễ hội diễn ra trong 3 từ mồng 10 đến 12 tháng 11 âm lịch.

Để chuẩn bị cho lễ hội thì trước đó khoảng 10 ngày, Ban tổ chức lễ hội được thành lập và họp bàn phân công công việc. Trưởng Ban tổ chức là đồng chí trưởng thôn, thành viên là các đồng chí trưởng các ban, ngành đoàn thể của địa phương và các cụ cao niên trong làng.

Sáng mồng 10, đại diện các đoàn thể, nhân dân trong làng tổ chức ra đền dọn dẹp, bao sái đồ thờ, cắm cờ, treo băng zôn, khẩu hiệu, bắc rạp,...chuẩn bị lễ hội. Sau khi đồ lễ được bày biện gồm xỏ lợn, mâm xôi, hương hoa, quả, bánh kẹo, tiền vàng,...đại diện lãnh đạo xã và các cụ trong làng làm lễ xin đức thành hoàng cho mở hội (mở cửa đền). Buổi chiều ngày mồng 10 đội tế nam và nữ tiến hành tế lễ tại đền. Đội tế nam tiến hành tế trước, khoảng 21 người, mặc quần trắng, tất trắng, áo xanh, đội mũ cánh chuồn xanh. Riêng chủ tế quần áo, mũ, hài màu đỏ. Tiếp sau là đội tế nữ cũng có khoảng 21 người, mặc quần áo vàng, khăn xếp, riêng chủ tế cũng mặc quần áo và đi hia màu đỏ. Sau khi hai đội tế xong khoảng 3 tiếng, thì nhân dân và khách thập phương vào dâng hương.

Sang ngày 11, ngày chính hội, ngay từ sáng sớm lãnh đạo chính quyền xã, thôn, các đoàn thể và nhân dân đã tập trung tại đền để chuẩn bị cho buổi lễ khai mạc. Sau diễn văn khai mạc của đồng chí phó Chủ tịch UBND xã Vĩnh Hòa, ban tổ chức, lãnh đạo chính quyền xã, thôn và toàn thể nhân dân cùng khách thập phương vào làm lễ dâng hương.

Buổi chiều ngày 11 và sáng ngày 12 tổ chức một số trò chơi tại đền như chọi gà, cờ người, cờ bàn. Buổi tối các ngày mồng 10, 11 có giao lưu văn nghệ, hát chèo, hát dân ca tại sân đền do hội phụ nữ, đoàn thanh niên trong thôn và xã biểu diễn. Có năm mời đoàn chèo Hải Dương về diễn các tích chèo cổ, thu hút đông đảo nhân dân đến xem.

Đến buổi chiều ngày 12 đội tế nam và nữ tiến hành lễ tạ, đóng cửa đền và tổ chức kết thúc lễ hội. Cũng có năm (năm chẵn), vào sáng ngày mồng 10 làng rước. Đoàn rước về cơ bản giống như trước đây. Sau khi làm xong tại đền, ngai và bài vị thành hoàng được đặt lên kiệu, đã chuẩn bị từ trước do bốn chàng trai trẻ, trang phục truyền thống khiêng, sau kiệu là 4 cô gái trẻ đóng vai nữ quan đi hầu. Đi đầu đoàn rước là năm là cờ thần, tiếp đến là những người cầm bộ bát bửu, chiêng, trống, lọng, đi sau là kiệu khiêng ngai và bài vị thành hoàng. Tiếp sau là đoàn tế, các cụ cao niên và nhân dân trong trong làng. Đoàn rước bắt đầu từ đền Cả về miếu Đồng Hoàng - nơi mà Hoàng tử và bà Nguyệt Quỳnh gặp nhau, sau đó qua chùa Ngọc Hòa (trình Phật), rồi qua Đình Bản (là quê hương của vị thành hoàng) rồi quay trở lại đền làm lễ tế trình. Có một sự khác biệt trong lễ hội truyền thống đền Cả trước đây và hiện nay. Đó là trước đây mọi việc tế lễ đều diễn ra ở đình Cha - ngôi đình nằm ở trung tâm của làng, thì nay mọi hoạt động đều diễn ra tại di tích đền Cả. Thứ 2 nếu trước đây mọi việc tế lễ chỉ dành cho những cụ ông thì nay các cụ bà trong làng cũng thành lập một đội và tham gia tế lễ. 

Ngoài kỳ lễ hội chính thì hiện nay làng Ngọc Hòa vẫn còn giữ được một ngày lễ khác như: 

- Lễ Tiết Nguyên Đán: Ngày 1 tháng Giêng. 

- Lễ Kỳ an: Ngày 13 tháng Giêng; 

- Tế Xuân ngày Nhâm tháng Hai. 

Vào những ngày này, cán bộ và nhân dân trong làng lòng thành sắm lễ xôi gà (xỏ lợn), hương hoa, bánh kẹo,...dâng lên vị thành hoàng của làng. 

Đền Cả không chỉ nằm ở công trình kiến trúc hay những hiện vật còn lưu giữ mà còn được thể hiện qua các nghi lễ, phong tục, lễ hội và ký ức lịch sử được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Di tích là nơi giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn, bồi đắp lòng tự hào quê hương, củng cố tình đoàn kết và nâng cao ý thức gìn giữ di sản văn hóa dân tộc. Di tích được xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 208/QĐ-UBND ngày 20/01/2015.

Xã Ninh Giang
QR Code
Tin mới
Thư viện ảnh
Thống kê truy cập
  • Đang online: 0
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 0
  • Tất cả: 0